I dis de mé: Vito Franzù
Mio zio Vittorio (el zio-Vito) ultimo dei quattro fratelli; figli di Minighina e Nino Rièt, è un po’ come il vino: frizzante-sincero, a volte fermo-secco.
Appassionato e impegnato ( canzoni anni 60 e dialetto, poesie e dintorni ) amante della natura, della montagna e degli alpini, del canto e del dialetto, come della comunità-provinciale in cui è cresciuto e vive.
Racconta semplicemente e generosamente le sue esperienze di gioventù agli amici del paese, giovani e anziani con racconti di vita colorati di calde emozioni, come se fossimo davanti ad un camino che ci intorpidisce.
Tuo nipote. Dr. Emanuele Franzoni, di Dino, di Nino Rièt.
A Vittorio, che con le sue belle poesie tutti allieta, con arguzia, maestria e spirito di osservazione; ecco che ti scrive le cose semplici ma importanti della vita di ogni giorno. Fedele collega, amico sincero, sono contenta di averti incontrato e conosciuto ( anche se talvolta t’infiammi ) ma è sempre un piacere collaborare col tuo spirito positivo e canterino.
2007 Dr. ssa Emma Lanzani ASL Brescia
È bello e giusto che a 60 anni si guardi indietro per ringraziar e far tesoro
dei doni ricevuti per rigustare, magari con vecchi amici d’infanzia.
Grazie a Vito per tutte le volte che mi hai emozionato con racconti
e poesie condite di fatti, tradizioni e aneddoti di come eravamo.
Continua a raccontar le stagioni della vita, a scrivere con semplicità
storie del nostro mondo da lasciar in eredità alle future generazioni.
Ospitaletto 2017 * Zani Enrico
Ospitaletto 2017 * Regole di scrittura e di pronuncia
Alcune indicazioni sulla lettura del nostro bèl Dialetto
voglio ricordare che da anni vi sono varie diatribe tra vari
scrittori e cultori, che hanno portato anche alla creazione
di nuovi simboli fonetici. Non voglio entrare nel merito
di queste scelte, perché ognuna nasce solo col buon intento
di facilitare la lettura della nostra amata lingua bresciana.
a = in finale di parola non accentuata assume suono di “o”
cc = in finale, suono dolce, Vècc (vecchio) Dèncc (denti)
ch = suono duro, Biàch (colore biànco) Vilànch (Villano)
è = accento grave si legge aperta, come Pèl (pelle) Bèl (bello)
é = accento acuto si legge chiusa, Mél (miele) Més (mese)
ò = accento grave si legge aperta, come Tòr (toro) Còl (collo)
ó = accento acuto si legge chiusa, come Tór (torre) Pól (pollo)
ö = dièresi Eu francese, come Föch (fuoco) Löch ( Locale)
ü = dieresi suono di U francese, come Mür (muro) Giü (uno)
j = ha pronuncia scivolata, come j-öcc (gli occhi) j-àlter (altri)
s’c o s-c = si pronunciano separati, come per s’cècc (ragazzi)
s = ha un suono aspro, come Gósa (goccia) o Vése (vizio)
Mèsa (messa in chiesa ) Spùsa (sposa) Ròsa (nome e color)
z = si legge dolce, come Röza (la rosa fiore) o Càza (casa)
le parole senza accento con dieresi, si leggono: Encö (oggi)
come Bigaröl (grembiule) Sö ( Sopra) Nisöla (nocciola)
Introdusiù …
Vito Franzù 1952 ultimo di quattro fratelli
cresce nell’ambito del vecchio oratorio tra giochi
svaghi e rosàri (con Don Piéro e Don Ángel)
all’ombra delle grandi piante di ippocastano.
Strada facendo incontra Gianluigi Tregambi
regista e maestro nel ramo del dialetto bresciano
poi Gigi Torri nel campo delle canzoni e chitarra.
Ha anche recitato, cantato e suonato la chitarra
per diversi anni nella compagnia “Ghéra na ólta”
poi si è buttato nello scrivere il dialetto in poesie
biografie e semplice storie “di come eravamo”
Ha vinto premi, segnalazioni e attestati vari
da pensionato vive la vita con le sue passioni
da anni con “amici-suonati” menestrelli rallegra
associazioni e gruppi con canti mix e poesie.
……………………………………………….
La Lèngua Tagliàna del siòr Dante Alighiéri
lé come n’autostràda che “ tàca-ensèma “
el cò (del nord ) Pulentù e zàlt del nòst furmentù
col tàc (del sud ) dei Terù, cói sò arànci e limù.
El Dialèt del siòr Canòssi envéce:
jé lè stradìne e caedàgne de campàgna
che profuma de rübì, de erba-spàgna e ladì
che fa vìver i paés e le frasiù con le so tradisiù !
İndis tacìmus a pìt pìt con òchio e sguìncio, io comìncio !
Ringràsie amìci e zènt che ma ötàt, la mé famìa
i fredèi Dino, Mario e Gigi, amici Gigi-Riccio e Luca.
Sìem poerì, ma cuntécc
Na ólta ghéra póch de töt
e sa maiàa màgher de spèss
ghèra mìa el butép che ghe adès.
I nòscc vèci jéra mìa dei babòss
gha piasìa po l’ùr la bàsia piéna de gnòch
el baldachì pié de salàm e cudighì
la muscaröla con rubiulìna e furmaì
na bèla pulènta, tucì e stachetù
… ma Dio Signùr, se lé bù !
Ma òio de rìcino o cristère per töcc i mài
pulpitìne per la tóss e fulàr per i baligurdù
“e autorisàcc” a stencàa-là nóter butiliù.
Pà e nùs, pàst de spùs
pà e salàm, galìna e casunsèi
Madóna e Signùr se jé bèi !
I nòscc nóni la séra nèle stàle
a scaldàs e per na cüntàda en cumpagnìa
le nóne le cüntàa stórie de strìe e lùf …
dopo en cusìna i vèci con enpìs la stüa
i mèt sö la piàstra le scórse de purtugàl
che sa respìra ària de Santa-Lüsìa e Nedàl
Adès bèi pulsadés col riscaldamènt
engìro e sö la tàula mànca niènt
… ma lè sèmper bèl el truàs esèma
anche per dàs nà mà e cantà
e vìver en pace de cristià.
Auguri bù Nedàl da Vito Franzù
Luernàt 1939-2019
Ghè n’àngol de Ospedalèt che nel 800
ghéra nasìt en “ Vico dei romani “
che l’éra ciamàt Luernàt
perchè circundàt de piànte de rùer ( quèrcia )
che fàa de curnìs dinàcc a la sèmplice Cisìna.
La Cisìna de Luernàt
cón àrchi Gòtech (Gòtici)
el tèt a cavriàda
ghe la bèla Madóna
dal 1400 al de-sóta del paés
na zòna vérda e quéta dopo la stasiù
che ségna adàgio el gìro dèle stagiù
söi mür bèle pitüre de Sàncc e Santì
cón stórie de vìta de quànt che sìem poerì.
La piasèta che quàsi la sümèa
en “ Chiostrìno de cunvènt “
per tègner ensèma la sèmplice zènt
Ospedalèt el gha deusiù
a la Madóna de Luernàt
perchè dài bumbardamèncc
de la guèra la ma risparmiàt. (1939-1945)
Isé cón Don Gàtti, Don Pèa, Don Soregaròli
Don Musàtti ogni sìch àgn purtóm en bèla prucisù
la Madóna per el paès per ringrasiamènt e deusiù.
Vito
Sìem s’cècc 1967
Quando nòter gnàri
a le vacànse de scöla
ndèle lónghe zurnàde d’istàt
giràem per cióss e stràdine
entùren a löch e cascìne
sa férmaem a ardà
l’òm che laùra nel cióss
( scür en fàcia per el sul )
con la fùrca a trafegà col fé
cargàl sö la caràta e cumudàl-bé.
Ardàem
el zìo a mùnzer col cipalì söl cò
encuciàt sóta la pànsa de la àcha
sintazzò en bìlico söl sgabilì
con na sedèla piéna de lat
ma
spiàem anche le s’cète en vestàglia
che sciaquàa i lensöi en sariöla.
Dopo ardàem le fónne
a la purtèla del löch
la nóna e la zìa
anpastà el pà nustrà
e dopo nel fùren a cöser
ma apéna sfurnàde
le pagnòche le fumàa
e sümeàa che le mà disìa, màiem !
Vito
Lücasì de campàgna 1962
En sèmplice cascinàl
fò en chilòmetro del paés
circundàt de pràcc vércc
piante de rübì con en pìt de sés.
Se rìa argù de furestér
i cà i cumìncia a baià
en i àmbia-là en cincèl
töcc en fìla söl cancèl
el bubà, lè amò en stàla a trafegà
el gnàro, el se àmbia a scöla en paés
la nóna la dìs n’Ave-Marìa
entàt che la sa lìga adàgio mès-bigaröl
la màma la pórta la lègna nel caàgnöl.
La caàla biànca lè férma
al pilàster per ciapà en pìt de sulitì
che adagìno spìa dènter nel lücasì
entàt el gàt (négher come el pecàt)
el slöma enmaciàt sö le bàle de pàia
el nóno pacìfic
col sò cagnì visì
sintazò en rìa al fòss
col crusèt e bastunsì
el fìschia cuntét come n’usilì !
Vito
La Màma 1975
Come sa fa
a descrìer na màma
na vèra mama isè sö dù pè ?
Gha ularès
en lìber de sènto pàgine
e scrìer con na mà leséra:
Na dólsa fàcia de söcher che mà spèta
öcc atènti de gàt per ardàm-ré
l’indice puntàt per “esegnàm la vìa”
na mà svèlta per Scülasàm
e l’ótra (mà) per Cuculàm.
En bù servèl per sügerìm a ragiunà
con en gràn cör per ensegnàm
n’abràcio càlt come el föch per scaldàm
Gàmbe en spàla e vìa
per enpiemì la bórsa de vìver
mà svèlte per fa casunsèi nustrà
e àlter 100 ròbe sèmper con onestà.
Na vèra mama
de na ólta (tipo la mé)
jè come na candéla
che
sa cönsöma adagìno
per fàga ciàr ai sò s’cècc !
Gràsie Màma, tuo Vito.
Bar e usterìe 1970
I pàsa la séra col tresèt dal “tràni Gèo”
dàle surèle Èle (Galbiàti del Gàrda)
na brisculàda de Albertini Lisandrì
ma anche de Bedùssi en bèl licinsì.
Al bar Milàno del siòr Renàto
töcc sportìvi e Alpini con aperitìvi
I super-sportivi i béf spumànte
al bar de Mìlio-Gògna ei vùsa:
vìva Cópi e Bàrtali, Adórni e Dancèl
Sìvóri, Rivéra e Masòla el goal piö bèl.
Cafè e càrte de ramì al bar Centràl
ma i siòri i bàt la piàsa “al Róma“
i pàrla de asiù, fèr, lègn e góma
vèrs la Pergulìna tìra n’aria fina
à le A.C.L.I e de Rubagòt
sèmper gàre e bùce endòss.
Al “ Cìrcolo Combattenti “
n’ usterìa col sufìt amò a invólt
paimèncc de quadrèi culùr róss
(isé sà scónt vià col vi streecàt)
òm pié de rüghe e de magàgn
i na béf mès-lìter e quàch bicér
con stórie del 1915-18 fìna a gér.
Le enbànda i gha biìt anche el brulé
na cumpagnìa de òm i vàmbia na cansù
e töcc a cantà con sudisfasiù.
Vito Franzù
8 de Màrs * W le fónne
Nóter òm
sóm bù a cantàla àlta
ma se góm mìa le nòste fónne
che ma tè decön
en tré-dé sa perdóm.
Na ólta le fónne
jéra cunsideràde enpò-póch
epùre le tegnìa ensèma la cà
le “fàa i s’cècc“ e dè disnà
pulènta al föch en cumpagnìa
col stüàt e na dólsa Ave-Marìa.
Le gha dàa de becà a galìne e pói
e con la lisìa le fàa bügàda al sòi
dopo le sciaquàa i lensöi en sariöla
ensö-enzò con la bìci e la cariöla.
Adès
ndè la modernità le fónne:
lé và anche a laurà e mìla córse le fà
le và en gìta e pò en paléstra
ma lè fà sèmper la minéstra
le te sèmper nèt e urdinàt la cà
na bràca de consìgli-bù le ma dà.
Viva le bràe fónne
che jé cuòche, giardiniére e sartùre
maéstre, pustìne, màme bèle e bùne !
Gràsie Fónne, vostro Vito
Cumàr, Dutùr 1962
Na ólta
le noste màme a Ospedalèt e pruvìncia
lé sa malàa en càza a cumprà i s’cècc
nìa a fa i cuntròi la cumàr del paés
la siùra Lìna o la siùra Giuliàna
(con na bórsa elegànte come de na a spùse)
Sé ghéra cumplicasiù
sà ciamàa el Dutùr Susarèlo
che sübet el capitàa a pé o en biciclèta
tanta zènt la guarìa col pürgànt e òio de rìcino
( chèi tròp enpetasàcc … du lìter de cristére )
impàchi con pulpitìne e tiòlo per töcc i bignù
e con la féer bisògna fà le püntüre del-bù !
La zènt con malatìe ustinàde
a Brèsa a l’I.N.A.M dal Specialìsta
per i gnarilì a Sant’Antunì al Dispensàrio.
Chèi empò gràvi i nàa a l’Ospedàl Civìl
la ghéra zamò la Medicìna super-specialisàda
ma nei paés, Cumàr ( Ostètrica ) e Dutùr
i guarìa anche con na bèla paròla d’Amùr !
Amò encö el Dutùr, el Specialìsta
el pöl, el garès de dàt na mà
a vìver piö bé, adès e dumà
oltre a dàt la pastìglia e la “supòsta de ciapà-sò”
el gha de dàt la fórsa e sperànsa de lià-sö !
Vito
Nói = gnàri de na ólta 1945-1965
Noi, sóm nasìcc sènsa l’ecografia, a l’asilo fàem le bèle àste
a scöla a l’uratóre e töcc i gràncc iéra autorisàcc a tiràt le urèce.
Noi, ardàem la “Tv dei ragazzi” con Lèssy e Rintin-tìn
(dopo ìga fat i compicc con en sachèl de èrba per i cunécc)
Noi, dopo la prìma partìda de Pin-pong o del balù
ghéra la rivincita e la bèla e dopo … la bèla de la bèla.
Noi, fàem la “raccolta figurìne Panìni” e mancàa sèmper
el purtér “Pizzabàlla” e sa cunsulàem col stìch de 20 frànch.
Noi, zügàem e saltàem en stràda come caalète fina a séra
e giràem con na bìci de seconda mà per lustrà le cadéne.
(ma anche bèi rusàre con Ave-Marie e cantà en Prucisiù)
Noi, gnàri scalmanàcc e sudàcc 1000 con corse a l’Oratóre
dopo scutàem le partìde en gruppo con la “Ràdiulìna Transìtor”
e müsica col “màngia-dischi” 45giri de Celentàno-Mìna-Battisti.
Noi, cól muturì, vèspe e lambréte sümeàa sèmper bèla festa
lecà en gelatìno de 50 frànch e màem al cìne con 500 frànch.
Noi, cumpràem l’auto Cinquecènto nöa con “ 525 mìla Lire ”
o de seconda mà con 300 Frànch e con 2000 ta fàet el piéno.
Noi, … se cumpagnàem na gnàra a càza sa sintìem gràncc
e deentàem rós come pondór per en basì sö la sguànza.
Noi, che sóm deentàcc gràncc a scultà e rispetà i genitùr
laurà, risparmià e cuntécc del póch che ghérem con unùr.
Vito Franzù
Brüsóm la ècia 1965 e 2020
A metà Quarésma sa brüsa la ècia
en fantòcio tipo en spaènta-pàser fàt
con ròbe scartàde e riciclàde tre ólte
zeché, camisòte e bràghe sbragàde
de fadìghe e südùr empregnàde
po tré às, con en pìt de pàia
en sulfanèlo e vìa.
Brüsà la ècia che diertimènt
per i gnàri e töta la zènt
brüsà sté piòto e le strése che sciòpa
le ùs dei gnàri e le falìe che ùla en cèl
en grànt ciarùr con en bèl calùr.
(A propòsito de calùr
Quarésma de rusàre, fioretti e Vìa-Crùcis
ma sèrte fónne calurùse le sintìa la primoéra …
e le nàa en Césa con sutàne cürte e sènsa vél
ma l’Asiprét el gha disìa: Va a càza a istìt!)
…Nóm aiànti a brüsà la ècia
ma ensèma ai stràs e strigòs
brüsóm anche le nòste póre
brüsóm preocupasiù e misérie
le bröte malatìe e coronavìrus
le guère e l’intolerànsa
ma de cristià góm sèmper la bèla sperànsa !
Vito
Còvid 19 * 2020 * 2021
Nóter zènt del 2000
prìma del Vìrus Còvid
sérem abituàcc a svulasà
come usèi en piéna libertà.
Adès el Móstro el gìra come en serpènt che sa èt mìa
che fa mörer e preocupà persùne, asiènde e negòse
sóm prisunér dènter en càza
en stràda giróm suspetùs con la mascherìna
dopo sübet a làa le mà con l’amuchìna.
Isé sóm töcc en castìch gràncc e picinì
sènsa amìci, sènsa püdì truàs en cumpagnìa
mé, sérche de scrìer na bèla poesìa
scùlte Celentàno e Mina, Nòmadi e Battìsti
per culurà zurnàde stràche e méno trìsti.
Ma fórsa e coràgio spetóm en bèl mesàgio
che la Siènsa la tróe en bù Vacìno
e che töcc i ritróe el sorìso
per le ànime che gha perdìt la vita
en ricordo con en Rèquiem sincér
disóm ànche na bèla Ave-Marìa
che töt el mal la pórte vìa.
Vito Franzù
Ave Marìa 2000
Madóna Sànta
Ave-Marìa Materdèi
ardì sóta i mé cheèi
Regalìm pensér
e asiù cón i fröcc
mandì vìa chèi scür e bröcc
dìm bràs e mà deónda
per guadagnà el pà nustrà
adès e po’ dumà.
Speróm sèmper nel serè
ma sè ghe de trebülà
argóta el servirà
Madóna Sànta
col vóst mantèl bèl
prutigì la mé famìa
amici en bèla cumpagnìa
e truàs con öf e salàm
o con pulènta e spét
ma truàs sèmper cuntécc.
Ave-Marìa Materdèi
Grasìe per sul e l’aqua
e anche per i dé bèi !
Vostro Vito
Lach d’ Izé
Lé quasi séra söl làch
sò engìro con na barchèta
na séra quiéta de Agóst
ma ghe quàsi fósch.
Riàcc enmès al lach
smète de remà
(mé e la mé murùsa)
stóm encantàcc a ardà
edóm le luci de le càze
come en Presépio vivènte
che töte le sére sterlüs söl lach.
Da Pisògne fìna a Izé
móncc, stràde, galerìe e paisì
bàrche con gnàri, fónne e umasì.
Mont’Isola bèla-fés
bèla come Càpri
Montecolìno füdràt de séda
come el “golfo a C” de Gaéta.
Bèl mangià a Clüsàne
pèss, tìnca al fùren e ràne
Taormìna come Sale Marasì
con stradìne e fiùr söi balcunsì
el golfo de Napoli
come chèl del nòst Izé
picinì e sèmplice isé !
Vito